Verplichte anticonceptie bij kwetsbare vrouwen
Morele verplichting of ethisch onverantwoord?

In 2010 deed oud-Tweede Kamerlid Marjo van Dijken van de PvdA al eens een wetsvoorstel.[1] Dit wetsvoorstel haalde het toen niet, maar eens in de zoveel tijd speelt de discussie wel weer op. Moeten kwetsbare vrouwen verplicht kunnen worden tot anticonceptie? Voorstanders van zo’n verplichte anticonceptie willen hiermee kindermishandeling en de verwaarlozing van kinderen terugdringen. Tegenstanders wijzen juist op de mensenrechtenschendingen die zo’n verplichting met zich meebrengt. Verder vinden zij het ethisch onverantwoord om de overheid te laten beslissen wie er wel of niet kinderen mag krijgen. Voorstanders vinden juist dat zo’n inperking gerechtvaardigd kan worden, omdat zij het als een morele verplichting zien om kinderen te beschermen tegen mishandeling en verwaarlozing door hun ‘incompetente’ ouders.
In dit artikel zal ik dieper ingaan op dit vraagstuk en op de juridische context van dit medische en ethische dilemma.

Voor- en tegenstanders
Onze huidige minister van Volksgezondheid, welzijn en sport, Hugo de Jonge, hield als wethouder van Rotterdam ook al eens een pleidooi om het mogelijk te maken om kwetsbare vrouwen verplichte anticonceptie op te leggen.[2] Hij zag in Rotterdam dat aan drugs verslaafde vrouwen zwanger raakten en het kind verslaafd ter wereld kwam. Ook noemde hij bij het indienen van het voorstel het voorbeeld van een prostituee die opzettelijk zwanger raakte, omdat haar klanten meer zouden willen betalen voor een zwangere vrouw.[3] Ook vrouwen met een psychische stoornis zouden volgens hem niet altijd in staat zijn om voor een kind te zorgen.[4] Tot slot komen er eens in de zoveel tijd schrijnende verhalen in het nieuws van kinderen die zijn opgegroeid in een gezin met twee laagbegaafde ouders.[5] Juist voor dit soort gevallen meende hij dat het noodzakelijk is om verplichte anticonceptie op te kunnen leggen, om zo het kind te kunnen beschermen. Dit omdat volgens hem het kind niet veilig en gezond opgevoed zou kunnen worden.  Hij stelde dat eenieder in beginsel het recht heeft om een gezin te stichten (art. 12 EVRM) maar dat het kind op zijn/haar beurt het recht heeft om veilig en gezond te kunnen opgroeien. Hierdoor kan het soms het geval zijn dat het belang van het kind zwaarder weegt. En hij vindt daarom ook dat in dat geval het dan ook het recht van het kind is om niet geboren te worden.[6]
Onlangs nog presenteerde een groep deskundigen, onder leiding van oud-kinderrechter Cees de Groot, een conceptwetsvoorstel waarin zij betogen dat vrouwen die niet geschikt zijn om voor een kind te zorgen, kunnen worden verplicht tot anticonceptie.[7] De Groot wil met dit wetsvoorstel regelen dat, indien er ernstige twijfel bestaat of de vrouw wel voor een kind kan zorgen en kan overzien wat de gevolgen zijn van het krijgen van een kind, er naar de rechter kan worden gestapt. De rechter zal dan uiteindelijk moeten beslissen of er in zo’n concreet geval tijdelijk verplichte anticonceptie zal moeten worden opgelegd zodat er geen kind ter wereld kan komen.[8]
Tegenstanders zien verplichte anticonceptie voor bepaalde vrouwen niet als het juiste middel om kindermishandeling tegen te gaan. Zij stellen dat deze maatregel een ernstige inbreuk vormt op de rechten van vrouwen op hun gezondheid, hun zelfbeschikkingsrecht, hun seksuele en reproductieve vrijheid, de persoonlijke levenssfeer, de lichamelijke integriteit en het recht op het stichten van een gezin.[9] Deze maatregel is volgens hen niet te rechtvaardigen, omdat de maatregel volgens hen niet bijdraagt aan het beoogde doel. Ook stellen zij dat er maatregelen te vinden zijn die minder ingrijpend zijn voor de vrouw in kwestie en hetzelfde doel zouden kunnen bereiken. Zij stellen dat de betrokken instanties effectiever met elkaar moeten samenwerken en meer gebruik moeten maken van de mogelijkheden die zij hebben in dit soort situaties om zo kindermishandeling te voorkomen.
Tegenstanders van het wetsvoorstel van Cees de Groot vinden het wetsvoorstel bovendien te vaag, omdat voor hen niet duidelijk is welke vrouwen precies in aanmerking zouden kunnen komen voor het opleggen van verplichte anticonceptie. Zij stellen voorts dat op voorhand niet duidelijk is bij welke van dit soort kwetsbare vrouwen een toekomstig kind het risico loopt om te worden mishandeld of te worden verwaarloosd. Ook zijn zij bang om met zo’n maatregel op een hellend vlak te belanden, want wanneer is sprake van ‘goed genoeg ouderschap’ en wanneer niet? Wordt dit begrip niet steeds verder opgerekt waardoor aan steeds meer vrouwen verplichte anticonceptie kan worden opgelegd?

Standpunt KNMG
Ook artsenorganisatie KNMG heeft zich reeds over dit vraagstuk uitgelaten. Zij zijn tegen de verplichte anticonceptie, omdat volgens hen sprake is van zowel juridische als ethische en praktische bezwaren. Een belangrijk ethisch bezwaar volgens hen is dat de verplichte anticonceptie een grote inbreuk maakt op de lichamelijke integriteit van vrouwen en deze inbreuk niet gerechtvaardigd kan worden, omdat er volgens de artsenorganisatie minder ingrijpende alternatieven voorhanden zijn. Verder vinden zij het lastig om aan te geven welke vrouwen precies in aanmerking zouden komen voor verplichte anticonceptie. Zij vinden het vanuit ethisch oogpunt moeilijk om te bepalen wanneer sprake is van goed genoeg ouderschap. Ook wijzen zij op het feit dat iemand op dit moment misschien niet in staat is om een goede ouder te zijn, maar over een jaar wellicht wel. Het is, met andere woorden, geen vaststaand gegeven.
De KNMG wijst ook op praktische problemen. Zij vragen zich af hoe deze kwetsbare vrouwen geïdentificeerd en bereikt moeten worden. Ook geven zij aan dat het dwingen van vrouwen tot anticonceptie feitelijk erg lastig is. [10]
Dan zijn er volgens de KNMG tot slot ook nog de juridische bezwaren. De verplichte anticonceptie bij wilsbekwame vrouwen resulteert in een inbreuk op het recht op art. 8 en art. 12 van het EVRM waarin het recht op eerbiediging van het privé-, familie-, en gezinsleven en het recht om te huwen en een gezin te stichten is vastgelegd. Ook maakt de maatregel een inbreuk op art. 10 en 11 van de Grondwet waarin het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en het recht op onaantastbaarheid van het menselijk lichaam is geregeld. Op dit moment bestaat er nog geen wetsartikel die een inperking van de hiervoor genoemde rechten toestaat. Enkel voor wilsonbekwame personen bestaat er een juridische grondslag die het mogelijk maakt voor een arts om anticonceptie op te leggen zonder instemming van de betreffende persoon zelf en slechts indien een zwangerschap en/of het krijgen van een kind zou resulteren in ernstig nadeel voor de desbetreffende persoon zelf (art. 7:465 lid 5 BW).[11]

Juridische stand van zaken
Zoals ook reeds hierboven aangehaald, spelen in deze discussie verschillende mensen- en grondrechten een rol. Zo heeft volgens het EHRM eenieder in beginsel het recht op leven (art. 2 lid 1 EVRM), het recht op eerbiediging van het privé-, gezins- en familieleven (art. 8 EVRM) en het recht om te huwen en om een gezin te stichten (art. 12 EVRM). Verder zijn in onze grondwet de eerbiediging en bescherming van de persoonlijke levenssfeer (art. 10 Gw) en de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam vastgelegd. Ook in het Internationaal verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten zijn verschillende relevante rechtsbeginselen vastgelegd. Het gaat dan om het recht op leven (art. 6 IVBPR), de bescherming van het privé- en gezinsleven (art. 17 IVBPR), de bescherming van het gezin en het recht om te huwen en een gezin te stichten (art. 23 IVBPR) en het recht van een kind op bescherming van het gezin waartoe het behoort, de gemeenschap en de Staat (art. 24 IVBPR). Tot slot zijn ook het recht op leven en ontwikkeling (art. 6 IVRK) en het recht op een toereikende levensstandaard (art. 27 IVRK) van belang. Deze rechten zijn echter niet absoluut. Het is mogelijk om deze rechten te beperken, mits deze beperkingen bij wet zijn voorzien. Dit blijkt uit bijvoorbeeld art. 8 lid 2 EVRM en art. 10 lid 2 en art. 11 Gw. Het probleem met het willen opleggen van verplichte anticonceptie aan kwetsbare vrouwen is dat er op dit moment nog geen wettelijke grondslag voor bestaat. Daarom is het niet mogelijk één of meerdere van bovenstaande rechten te beperken en anticonceptie te verplichten voor deze vrouwen.
Het is dan ook belangrijk om onderscheid te maken tussen wilsbekwame en wilsonbekwame vrouwen als het gaat om het verplicht op kunnen leggen van anticonceptie. Voor wilsonbekwame vrouwen bestaat hiervoor namelijk al wel een wettelijke grondslag. In art. 7:465 lid 5 BW staat bijvoorbeeld dat een arts een geneeskundige behandeling mag verrichten bij een wilsonbekwaam persoon indien de wettelijk vertegenwoordiger van deze wilsonbekwame patiënt met de behandeling heeft ingestemd. Toestemming van de patiënt zelf is dan dus niet vereist. Dit is enkel toegestaan indien de behandeling ernstig nadeel voor de patiënt zelf zal voorkomen. Of iemand die bij een arts komt voor een geneeskundige behandeling wilsonbekwaam is, dient door die arts te worden beoordeeld in het concrete geval.[12] In de Wet op de geneeskundige behandeling is geen definitie van wilsonbekwaamheid opgenomen. Art. 7:450 lid 3 BW spreekt enkel van eenieder die ‘niet in staat kan worden geacht tot een redelijke waardering van zijn belangen ter zake.’ Het Ministerie van Veiligheid en Justitie heeft wel een definitie van wilsbekwaamheid geformuleerd: ‘Een patiënt kan als wilsbekwaam worden beschouwd, als hij er blijk van geeft de op zijn bevattingsvermogen afgestemde informatie te begrijpen naar de mate die de voor de aard en reikwijdte van de te nemen beslissing noodzakelijk is.’[13] Aangezien er voor wilsbekwame vrouwen op dit moment geen wettelijke grondslag bestaat die het mogelijk maakt om aan deze vrouwen te verplichten tot anticonceptie, zal hiervoor een wetswijziging nodig zijn om dit te bewerkstelligen. Als er een dergelijke wetswijziging wordt aangenomen, dan is het mogelijk om één of meerdere van de hierboven aangehaalde rechten te beperken en dan is het dus mogelijk om een vrouw te kunnen verplichten tot anticonceptie.
Maar hoe zit het met de rechten van het mogelijke toekomstige kind van een kwetsbare, maar wilsbekwame, vrouw? Het recht van de vrouw op de eerbiediging van het privé, familie- en gezinsleven van art. 8 lid 1 EVRM kan immers worden beperkt indien dit bij wet is voorzien en het in een democratische samenleving noodzakelijk is in het belang van onder meer de rechten en vrijheden van anderen. Maar is ‘een ander’ ook een toekomstig kind? Dat is maar zeer de vraag. Tot op heden heeft het Europese Hof zich niet uitgelaten over de vraag of een ongeboren kind onder ‘een ander’ valt, maar laat dit met een ruime margin of appreciation over aan de lidstaten zelf.[14] In tegenstelling tot de rechters van het Europese Hof hebben Nederlandse rechters een ongeboren kind wel aangemerkt als ‘een ander’ in de zin van art. 8 lid 2 EVRM.[15] Ook hebben verschillende rechtsgeleerden aangegeven dat volgens hen alleen een levensvatbare foetus aangemerkt kan worden als ‘een ander’.[16] Hier gaat het dan om een ongeboren kind, dit kind is per definitie al reeds verwekt en bovendien reeds levensvatbaar. Dit is bij een toekomstig kind niet het geval. Juist daarom is de kans zeer klein dat een toekomstig kind aangemerkt zal kunnen worden als ‘een ander’ in de zin van art. 8 lid 2 EVRM. Ook het beroep op het recht om niet te bestaan van voorstanders van verplichte anticonceptie lijkt niet haalbaar. In het Baby Kelly-arrest heeft de Hoge Raad het recht om niet te bestaan niet erkend.[17] Hier komt nog bij dat een toekomstig kind geen rechtssubject is, en in het geval van verplichte anticonceptie ook nooit zal worden. Hierdoor kan er ook geen beroep worden gedaan op een recht om niet te bestaan.[18]

Politiek
Op politiek vlak is er op dit moment nog onvoldoende draagvlak voor een eventuele wetswijziging om verplichte anticonceptie bij kwetsbare vrouwen mogelijk te maken. Op dit moment is alleen de Partij van de Arbeid voorstander van een dergelijke maatregel. De rest van de politieke partijen zijn geen voorstander van een dergelijke maatregel of zijn er intern nog niet over uit.[19] De kans op een wetswijziging in de nabije toekomst is daarom nihil.[20]

Conclusie
Op dit moment is het juridisch gezien niet mogelijk om kwetsbare, maar wel wilsbekwame, vrouwen te kunnen verplichten tot anticonceptie. Hiervoor is een wetswijziging nodig. Maar daarvoor is er in de politiek nog onvoldoende draagvlak en het ziet het er daarom niet naar uit dat er binnen afzienbare tijd een wetswijziging zal komen. Ook het beroep op het recht om niet te leven van eventuele toekomstige kinderen van kwetsbare vrouwen door voorstanders van verplichte anticonceptie lijkt nu niet haalbaar, aangezien een toekomstig kind geen rechtssubject kan zijn. Kortom, de verplichte anticonceptie is een medisch ethisch dilemma waarbij het soms wenselijk zou kunnen zijn om dit voor te kunnen schrijven, maar het tegelijkertijd niet in overeenstemming is met ons huidige recht. Of het ooit mogelijk wordt om anticonceptie te verplichten valt te bezien. Dit precaire vraagstuk zal onderwerp blijven voor een maatschappelijke discussie.

[1] “Verplicht anticonceptie bij falende ouders”, www.trouw.nl, R. Pietersen, geschreven op 21 juni 2013, laatst geraadpleegd op 21 januari 2021.

[2] “Is verplichte anticonceptie voor ongeschikte moeders een goed idee?”, www.ewmagazine.nl, G. Leistra, geschreven op 28 oktober 2020, laatst geraadpleegd op 1 januari 2021.

[3] “Verplichte anticonceptie voor kwetsbare vrouwen”, www.trouw.nl, N. Markus, geschreven op 1 oktober 2016, laatst geraadpleegd op 1 januari 2021.

[4]  “Verplichte anticonceptie voor kwetsbare vrouwen”, www.trouw.nl, N. Markus, geschreven op 1 oktober 2016, laatst geraadpleegd op 1 januari 2021.

[5]  “Verplichte anticonceptie voor kwetsbare vrouwen”, www.trouw.nl, N. Markus, geschreven op 1 oktober 2016, laatst geraadpleegd op 1 januari 2021.

[6]  “Verplichte anticonceptie voor kwetsbare vrouwen”, www.trouw.nl, N. Markus, geschreven op 1 oktober 2016, laatst geraadpleegd op 1 januari 2021.

[7] “Expertgroep:’geef vrouwen die ongeschikt zijn als moeder gedwongen anticonceptie’”, www.ad.nl, E. van der Aa, geschreven op 27 oktober 2020, laatst geraadpleegd op 1 januari 2021.

[8] “Mag elke vrouw een kind krijgen? Deze deskundigen vinden van niet.”, www.rtlnieuws.nl, E. Rietkerk, geschreven op 27 oktober 2020, laatst geraadpleegd op 1 januari 2021.

[9] I. Boerefijn, Nederlands Juristenblad, 28 maart 2017, NJB 2017/722 via Kluwer Navigator.

[10] KNMG 11 augustus 2020, Anticonceptie en kwetsbaar ouderschap, https://www.knmg.nl/advies-richtlijnen/dossiers/anticonceptie-en-kwetsbaar-ouderschap.htm.

[11]KNMG, 11 augustus 2020, Anticonceptie en kwetsbaar ouderschap, https://www.knmg.nl/advies-richtlijnen/dossiers/anticonceptie-en-kwetsbaar-ouderschap.htm.

[12] J. Legemate, De rechtspositie van wilsonbekwame patiënten: stand van zaken. Tijdschrift voor Gezondheidsrecht, nr. 6/1994, p. 331.

[13] Ministerie van Justitie. Handreiking voor de beoordeling van wilsbekwaamheid. Den Haag: Ministerie van Justitie 2007, p. 11.

[14] EHRM 8 juli 2004, 53924/00 (Vo/Frankrijk).

[15] Rb. Amsterdam 25 april 2000, KBJ 2000/47.

[16] L. ten Haaf, Ars Aequi, maart 2017, p. 189.

[17] HR 18 maart 2005, ECLI:NL:HR:2005:AR5213 (Baby Kelly).

[18] L. ten Haaf, Ars Aequi, maart 2017, p. 189.

[19] “Expertgroep: ‘geef vrouwen die ongeschikt zijn als moeder gedwongen anticonceptie’”, www.ad.nl, E van der Aa, geschreven op 27 oktober 2020, laatst geraadpleegd op 1 januari 2021.

[20] “Plan voor verplichte anticonceptie politiek onhaalbaar”, www.nos.nl, geschreven op 1 oktober 2016, laatst geraadpleegd op 21 januari 2021.

Agenda

Een sterke staat en de menselijke maat

Op vrijdag 12 maart van 16.30 tot 18.00 uur organiseren wij in samenwerking met de Vakgroep SBB en J. B. S. V. Dorknoper een online activiteit die in het licht staat van de sterke staat en de menselijke maat. Moet de zwakke burger meer bescherming genieten tegen de...

Boeren in het bestuursrecht. Uitbreiden, een ingewikkeld parket?

Afgelopen 4 maart organiseerde Frederick van der Marck in samenwerking met het GAJK een activiteit over boeren in het bestuursrecht. De sprekers waren dhr. J. Oude Hengel en mr. dr. P. Mendelts. Het was een geslaagde activiteit! Agenda RECENTE POSTS

Pubquiz comissieleden

Op 15 februari hebben de comissieleden van Frederick van der Marck meegedaan aan een leuke pubquiz. We feliciteren de winnaar: Sam! Agenda RECENTE POSTS

RECENTE POSTS

Vacature juridisch medewerker bestuursrecht!

Vacature juridisch medewerker bestuursrecht!

Werkervaring opdoen tijdens je rechtenstudie als juridisch medewerker bestuursrecht? Wil je werkervaring opdoen naast je rechtenstudie? Lees dan verder! Wertheim advocatuur B.V. is een nichekantoor dat zich richt op het bestuursrecht. Advocaten Joost oude Egbrink en...