Op 2 februari 2021 maakte de Kiesraad bekend dat een recordaantal partijen de wens hebben om deel te nemen aan de Tweede Kamerverkiezingen.[1] Vaak rond de verkiezingen laait de discussie weer op of het Nederlandse politieke landschap niet te versplinterd is. Zo heeft de VVD al eerder gepleit voor het verhogen van de kiesdrempel om het splinterpartijen moeilijker te maken om een zetel te bemachtigen.[2] Voorstanders van een kiesdrempel willen hiermee graag de bestuurbaarheid waarborgen.[3] Tegenstanders vinden echter dat het kleine partijen zo bijna onmogelijk wordt gemaakt om mee te kunnen doen aan de politiek. In dit artikel zal ik dieper ingaan op zowel voor- als tegenargumenten en op wat experts vinden over de inpassing van de kiesdrempel in de Nederlandse politiek.

Hoe is het op dit moment in Nederland geregeld?

In Nederland hebben we het kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging, zoals dat is bepaald in artikel 53 van de Grondwet. In tegenstelling tot andere landen kent Nederland geen formele kiesdrempel, maar alleen een kiesdeler. Een kiesdrempel is een bepaald percentage stemmen dat je behaald moet hebben om de zetels die je volgens de kiesdeler (het aantal uitgebrachte stemmen gedeeld door het aantal beschikbare zetels) zou moeten krijgen, ook daadwerkelijk te behalen. In Nederland is de kiesdrempel bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer 1/150 van alle uitgebrachte stemmen, oftewel 0,667%. Dit is een stuk lager dan in andere landen zoals Duitsland waar een percentage van 5% wordt gehanteerd.[4] Het verschil is verder zichtbaar gebleken bij de verkiezingen voor de Bondsdag in 2013. Slechts vier partijen behaalden de kiesdrempel van 5% van de stemmen die in totaal 77% van de stemmen inhield en dat betekent dat er in totaal 23% van de uitgebrachte stemmen zonder resultaat bleef. [5]

Indien Nederland in navolging van Duitsland ook een verhoging van de kiesdrempel wil realiseren verzet de Nederlandse wet zich hier niet expliciet tegen. Zo staat in artikel 53 van de Grondwet dat de leden van beide kamers worden gekozen op de grondslag van evenredige vertegenwoordiging binnen de door de wet te stellen grenzen. Een verhoging van de kiesdrempel zou onder de zinsnede ‘binnen de door de wet te stellen grenzen’ kunnen vallen, zolang deze niet dermate wordt verhoogd dat er van evenredige vertegenwoordiging helemaal geen sprake kan zijn.[6]  Wel dient vermeld te worden dat het Hof van Justitie van mening is dat kiesdrempels geplaatst moeten worden in de politieke context van het land.[7] Een lage kiesdrempel betekent veel ruimte voor kleine partijen, maar wel veel versplintering. Een hogere kiesdrempel betekent minder kans voor kleine partijen, maar wel een stabiele coalitie.

Naast dat er wettelijk gezien geen belemmeringen zijn voor het invoeren van een hogere kiesdrempel, lijkt het erop dat hier ook draagvlak voor is binnen de politiek. Een aantal jaar geleden was 56% van de Nederlandse bestuurders nog voor de invoering van een kiesdrempel bij de landelijke verkiezingen. Dit blijkt uit een onderzoek van Overheid in Nederland en het NRC Handelsblad waarin een enquête werd gehouden onder 2600 bestuurders van het Europees Parlement, de Eerste- en Tweede Kamer, provincies en gemeenten.[8]

Politieke versnippering en bestuurbaarheid

Voorstanders van een verhoging van de kiesdrempel grijpen vaak het belang aan om de bestuurbaarheid te waarborgen. Zo ook voormalig VVD-kamerlid Charlie Aptroot.[9] Hij voert hier twee redenen voor aan. ‘Zonder kiesdrempel is het haast onmogelijk om een stevige regering te vormen’ en ‘er is een stevig parlement nodig om de regering te kunnen controleren’. Aptroot noemt de verdere versnippering zorgelijk en denkt dat de versnippering dan ook kan worden beteugeld door de invoering van een kiesdrempel.

Of de versnippering van de politiek kan worden opgelost door een kiesdrempel is echter discutabel. De vorige samenstelling van de Tweede Kamer bestond uit een recordaantal fracties.[10] In de eerste plaats dient opgemerkt te worden dat dit recordaantal niet is veroorzaakt door de uitslag van de verkiezingen als gevolg van het stelsel van evenredige vertegenwoordiging, maar door afsplitsingen van bestaande fracties. Daarmee lijkt een probleem zichtbaar die moeilijk met een kiesdrempel valt op te lossen. Namelijk de kwestie van het gebrek aan interne binding en overtuigingskracht om gekozen volksvertegenwoordigers een hele termijn binnen de fractie te houden. Dit verschijnsel komt niet of nauwelijks voor bij de kleinere partijen die het slachtoffer zouden worden van een kiesdrempel.[11] Daarnaast kan gezegd worden dat in het verleden een aantal kleinere fracties een bijdrage hebben geleverd aan de bestuurbaarheid van Nederland door op een constructieve wijze oppositie te voeren en op een aantal cruciale momenten het kabinet aan een meerderheid te helpen.

Verder deed ook de Staatscommissie parlementair stelsel onderzoek naar de versplintering van de politiek. In 2018 bracht de Staatscommissie parlementair stelsel haar eindrapport ‘Lage drempels, hoge dijken’ uit.  In dit rapport kreeg zij de taak om te onderzoeken of er veranderingen nodig zijn in het parlementaire stelsel en de parlementaire democratie om zo nodig aanbevelingen te doen. [12]  In het eindrapport ‘Lage drempels, hoge dijken’ ging de Staatscommissie ook in op de versplintering van de politiek. De Staatscommissie keert zich in dit rapport tegen de verhoging van een kiesdrempel.[13]  Haar afweging luidt als volgt: ‘een matige verhoging van de kiesdrempel tot bijvoorbeeld 5% is uit het oogpunt van representativiteit wellicht nog aanvaardbaar, maar is onvoldoende effectief als het gaat om het verminderen van het aantal fracties’. Een veel forsere verhoging tot bijvoorbeeld 10% is wel effectief, maar doet volgens de Staatscommissie zo zeer afbreuk aan de representativiteit van het stelsel dat zij haar principieel onaanvaardbaar vindt.[14]

Conclusie

Momenteel zijn er juridisch gezien geen belemmeringen voor het invoeren van een kiesdrempel maar toch blijft de vraag bestaan of een kiesdrempel wel een effectief middel is om de versplintering van de politiek op te lossen. Zoals hierboven vermeld hebben kleine partijen in het verleden bewezen een constructieve bijdrage te kunnen leveren aan de politieke stabiliteit door op cruciale momenten bepaalde kabinetsbesluiten mogelijk te maken. Tevens heeft de Staatscommissie al onderzocht dat een kiesdrempel van 5% onvoldoende effectief is om het aantal fracties in de Tweede Kamer te verminderen. En een kiesdrempel van 10% vindt zij principieel onaanvaardbaar.

De kiesdrempel lijkt zodoende in het huidige kader een ineffectief middel om de versnippering van de politiek tegen te gaan. Totdat er geen ander effectief middel is, kan juist bij kleine partijen een constructieve bijdrage worden gezocht om de bestuurbaarheid te waarborgen. Zoals in het verleden ook is gebleken.

[1] L. Kok, ‘Recordaantal partijen wil meedoen aan de verkiezingen: 41 lijsten ingeleverd’, www.ad.nl, geschreven op 2 februari 2021, geraadpleegd op 16 maart 2021.

[2]Auteur onbekend, ‘VVD wil kiesdrempel tegen te kleine partijen’, www.nos.nl, geschreven op 26 mei 2015, geraadpleegd op 16 maart 2021.

[3]U. Esmer, ‘VVD en CDA: kiesdrempel als noodgreep om onze eigen partijen relevant te houden’, www.bkbcampaignwatch.nl, geschreven op 4 januari 2017, geraadpleegd op 16 maart 2021.

[4] D.E. Bunschoten, ‘Kiesdrempel en gelijkheid van kansen’, https://www.navigator.nl, geschreven op 1 april 2015, geraadpleegd op 16 maart 2021.

[5]D.E. Bunschoten, ‘Kiesdrempel en gelijkheid van kansen’, https://www.navigator.nl, geschreven op 1 april 2015, geraadpleegd op 16 maart 2021.

[6] A.K. Koekkoek, De Grondwet: Deventer: Wolters Kluwer 2000, p. 337.

[7] EHRM 8 juli 2008, 10226/03, (Tumak en Sadak t. Turkije), r.o. 132.

[8] Auteur onbekend, ‘Meerderheid bestuurders voor kiesdrempel’, www.parool.nl, geschreven op 16 oktober 2012, voor het laatst geraadpleegd op 16 maart 2021.

[9] Y. de Koster, ‘Aptroot: voer kiesdrempel Tweede Kamer in’, www.binnenlandsbestuur.nl,  geschreven op 5 januari 2021, voor het laatst geraadpleegd op 16 maart 2021.

[10]  Karapetian e.a, NJB 2017/556, p. 664.

[11]  Karapetian e.a, NJB 2017/556, p. 664.

[12] Jaap Verschoor, red., Lage drempels, hoge dijken: democratie en rechtsstaat in balans. Eindrapport van de Staatscommissie parlementair stelsel (Amsterdam: Boom, 2018), p. 15.

[13] Jaap Verschoor, red., Lage drempels, hoge dijken: democratie en rechtsstaat in balans. Eindrapport van de Staatscommissie parlementair stelsel (Amsterdam: Boom, 2018), p. 122.

[14] Jaap Verschoor, red., Lage drempels, hoge dijken: democratie en rechtsstaat in balans. Eindrapport van de Staatscommissie parlementair stelsel (Amsterdam: Boom, 2018) p. 123.

Agenda

Een sterke staat en de menselijke maat

Op vrijdag 12 maart van 16.30 tot 18.00 uur organiseren wij in samenwerking met de Vakgroep SBB en J. B. S. V. Dorknoper een online activiteit die in het licht staat van de sterke staat en de menselijke maat. Moet de zwakke burger meer bescherming genieten tegen de...

Boeren in het bestuursrecht. Uitbreiden, een ingewikkeld parket?

Afgelopen 4 maart organiseerde Frederick van der Marck in samenwerking met het GAJK een activiteit over boeren in het bestuursrecht. De sprekers waren dhr. J. Oude Hengel en mr. dr. P. Mendelts. Het was een geslaagde activiteit! Agenda RECENTE POSTS

Pubquiz comissieleden

Op 15 februari hebben de comissieleden van Frederick van der Marck meegedaan aan een leuke pubquiz. We feliciteren de winnaar: Sam! Agenda RECENTE POSTS

RECENTE POSTS

Vacature juridisch medewerker bestuursrecht!

Vacature juridisch medewerker bestuursrecht!

Werkervaring opdoen tijdens je rechtenstudie als juridisch medewerker bestuursrecht? Wil je werkervaring opdoen naast je rechtenstudie? Lees dan verder! Wertheim advocatuur B.V. is een nichekantoor dat zich richt op het bestuursrecht. Advocaten Joost oude Egbrink en...

Verplichte anticonceptie bij kwetsbare vrouwen

Verplichte anticonceptie bij kwetsbare vrouwen

Verplichte anticonceptie bij kwetsbare vrouwen Morele verplichting of ethisch onverantwoord? In 2010 deed oud-Tweede Kamerlid Marjo van Dijken van de PvdA al eens een wetsvoorstel.[1] Dit wetsvoorstel haalde het toen niet, maar eens in de zoveel tijd speelt de...