Op grond van art. 120 van de Nederlandse Grondwet is het niet mogelijk om formele wetten – gemaakt door de wetgever – te toetsen aan onze eigen Grondwet. In een extreme situatie is het dus mogelijk dat de wetgever een wet aanneemt die potentieel in strijd kan zijn met onze democratische rechtstaat en dat er geen mogelijkheid bestaat voor de rechter om deze te toetsen aan onze Grondwet. Immers, art. 120 van de Grondwet verbiedt toetsing van formele wetten aan de Grondwet. Is dit toetsingsverbod dus achterhaald en risicovol? En hoe groot zijn de risico’s? Kijken we een aantal jaren terug, dan zien we dat discussies over het afschaffen van het toetsingsverbod van art. 120 Grondwet al jarenlang spelen in de Tweede Kamer. Zo waren de PvdA en GroenLinks altijd betrokken bij de initiatieven. In 2015 is bij de stemming over de afschaffing van het constitutioneel verbod in de Tweede Kamer gebleken dat onder andere de grootste partij in ons land, de VVD, deze afschaffing niet steunt. Opmerkelijk was de beslissing van de VVD wel, aangezien het de afschaffing in het begin steunde en haar steun vervolgens heeft ingetrokken. Dat heeft de VVD veel kritiek opgeleverd.[1] Daarnaast hebben de PvdA en GroenLinks de afschaffing van het toetsingsverbod zelfs opgenomen in hun verkiezingsprogramma voor de aankomende verkiezingen. Voor ons is dit dan ook een aanleiding om te kijken naar dit onderwerp.

Je zou je natuurlijk als eerste kunnen afvragen waarom een afschaffing van het toetsingsverbod nodig is en wat voor gevolgen het zal hebben. Immers, we kennen in Nederland een democratische rechtsstaat. Het grootste argument voor een constitutionele toetsing is de bescherming tegen de overheid en haar macht. Men kan zich afvragen of dit echt noodzakelijk is, aangezien de kans niet heel groot lijkt dat de wetgever fundamentele normen van de rechtsstaat zal schenden in Nederland. Echter, in 1933 werd in Duitsland de NSDAP en daarmee Hitler democratisch gekozen en het gevolg kennen we allemaal. Het kan dus risicovol zijn een toetsing aan de Grondwet te verbieden, aangezien onze Grondwet dient ter bescherming van onze rechtsstaat.

Er is een belangrijk element dat deze risico’s aanzienlijk verkleint. Op grond van art. 94 van de Grondwet gaan eenieder verbindende verdragsbepalingen (zowel internationaal als EU-recht) voor op formele wetten van de wetgever. Hoewel wetten in formele zin dus niet getoetst kunnen worden aan de Grondwet door de rechter, kunnen EU-recht en eenieder verbindende internationale bepalingen dat wel. Het feit dat deze wetten, indien er sprake is van strijdigheid met de Grondwet, voorgaan op wetten in formele zin, verkleint het risico op schending van de rechtsbeginselen van onze rechtsstaat. 

Desalniettemin kan het afschaffen van het toetsingsverbod onze rechtspraak bevorderen. De manier waarop hangt nauw samen met het oprichten van een Constitutioneel Hof. Deze kennen we onder meer in Duitsland, Groot-Brittannië en België, een land dat op veel punten op Nederland lijkt. De misdaden die tijdens de twee wereldoorlogen door Duitsland zijn begaan zijn een van de redenen waarom Duitsland zo’n Constitutioneel Hof heeft ingevoerd in 1951.[2] Dit kan een aanwijzing zijn dat het afschaffen van het toetsingsverbod in art. 120 van de Grondwet en het tevens invoeren van een Constitutioneel Hof een extra waarborg vormt voor de bescherming van de democratische rechtsstaat. Dit wordt door het Duitse Hof zelf beaamt. Deze noemt de garantie van fundamentele rechten een van zijn plichten. Daarnaast is het opmerkelijk dat het de mogelijkheid om de macht van de staat te beperken een belangrijk kenmerk van de moderne democratische rechtsstaat noemt, aangezien we de geschiedenis van Duitsland in verband met de Tweede Wereldoorlog kennen. Het belang van het Duitse Constitutionele Hof is dus onder andere de beperking van overheidsmacht.[3]

De vraag is echter of zo’n Constitutioneel Hof in Nederland past. Als eerste is het van belang om naar de juridische waarde van de Grondwet te kijken. Heeft de Grondwet immers enige juridische waarde indien wetten in formele zin door onze wetgever niet hieraan getoetst mogen worden? Is er sprake van een louter symbolische Grondwet? Het antwoord hierop ligt eraan hoe ernaar gekeken wordt. Tegenstanders vinden dat een constitutionele toetsing de democratische rechtsstaat geen goed zou doen. De eindbeoordeling van de Grondwet zal volgens hen immers in handen komen van de rechter. Rechters zijn niet democratisch verkozen en zouden toch de Grondwet meer vorm kunnen geven dan onze volksvertegenwoordiging en zo op de stoel van de wetgever kunnen zitten.[4] Echter, Duitsland, België, het Verenigd Koninkrijk en de Scandinavische landen kennen een constitutionele toetsing. Daarnaast is uit een onderzoek van de World Just Project (WJP), een onafhankelijke organisatie die zich inzet voor de rechtsstaat over de hele wereld, gebleken dat het beste rechtssysteem van Europa in 2014 Denemarken was. Een land dat een constitutionele toetsing kent in de vorm van ontwikkeling in de rechtspraak. Dit argument zal dus verder onderbouwd moeten worden om werkelijk aan te tonen dat een constitutionele toetsing de rechtsstaat eerder zal belemmeren dan versterken.

Van belang is dus dat er een volledige analyse komt van constitutionele toetsing in deze landen en de potentiële toepassing hiervan op ons systeem. De burgemeester van Amsterdam, Femke Halsema, had een wetsvoorstel ingediend om constitutionele toetsing in Nederland in te voeren. Hoewel veel partijen het hiermee eens waren, is bijvoorbeeld de VVD van standpunt veranderd en is deze toetsing niet ingevoerd in Nederland. Desalniettemin laat dit zien dat een mogelijkheid hiertoe nog steeds openstaat. Uit het wetsvoorstel van Femke Halsema bleek dat het toetsen van wetten in formele zin een effectief instrument kan zijn bij de beschermeling van de vrijheidsrechten van burgers tegenover de overheid. Tevens kan de rechtseenheid bevorderd worden, aangezien er een duidelijk Hof ingevoerd wordt die over alle constitutionele zaken gaat.[5] 

Het is dus begrijpelijk dat mensen zich afvragen of het toetsingsverbod – of de afschaffing ervan – daadwerkelijk noodzakelijk is. Immers, internationaal recht dat eenieder verbindend is, gaat bij strijd met nationaal recht voor. Daarnaast kan dit internationaal recht getoetst worden aan onze Grondwet. Hoe groot zal dus het effect zijn indien het toetsingsverbod wordt afgeschaft? En past de afschaffing van het toetsingsverbod bij ons systeem? Daarnaast is het belangrijk om te realiseren hoe groot het daadwerkelijke risico is dat we lopen bij zo’n toetsingsverbod. Hoe groot is de kans dat de overheid wetten in strijd met onze fundamentele rechtsstaat zal aannemen en deze wetten door het toetsingsverbod niet onverbindend verklaard kunnen worden? Bij een analyse van de voor- en nadelen van een constitutionele toetsing is een ding duidelijk: de effectieve bescherming tegen groeiende overheidsmacht is een van de belangrijkste maatstaven. 

 

[1] NU.nl, waarschijnlijk geen afstraffing grondwettelijk toetsingsverbod, tien december 2020, https://www.nu.nl/politiek/4005146/waarschijnlijk-geen-afschaffing-grondwettelijk-toetsingsverbod.html.

 

[2] Britannica, Federal Constitutional Court, https://www.britannica.com/topic/Federal-Constitutional-Court.

[3] Bundesverfassungsgericht, the court’s duties, https://www.bundesverfassungsgericht.de/EN/Das-Gericht/Aufgaben/aufgaben_node.html.

[4] L. Nieuwenburg, Een hof dat toetst aan de Grondwet muilkorft de democratie, https://www.trouw.nl/nieuws/een-hof-dat-toetst-aan-de-grondwet-muilkorft-de-democratie~bee893d1/.

[5] C. Jut,  2020, een constitutioneel hof in Nederland?, http://arno.uvt.nl/show.cgi?fid=151937.

Agenda

Staatsrecht in tijden van Corona

Wil jij ook in gesprek met de voorzitter (prof. dr. J. A. Bruijn) en de griffier (prof. mr. dr. R. Nehmelman) van de Eerste Kamer over de Eerste Kamer in tijden van Corona? Wil jij graag weten hoe besluitvorming in deze tijden plaatsvindt? En of de procedures binnen...

Tentamen Aftertalk

Helaas kunnen we niet na de tentamens samen stoomafblazen. Even overleggen over de antwoorden zit er dit blok nog niet in. Mis je dat en wil je toch nog even napraten over je laatste tentamen? Doe dan mee aan onze Tentamen Aftertalk! Je bent op 6 november  om 19.30...

Kennismakingsborrel met Frederik van der Marck!

Kennismakingsborrel met Frederik van der Marck! Vrijdag 4 september om 19.30 houdt Frederik van der Marck een kennismakingsborrel! Wil je graag kennismaken met de vereniging, heb je nog vragen over een commissie of wil je gewoon gezellig de oude Frederikleden weer...

RECENTE POSTS

Reisblog Edinburgh

Reisblog Edinburgh

Het is inmiddels een tijdje geleden dat Frederik van der Marck met een aantal leden naar Edinburgh is afgereisd. We hebben vier dagen mogen genieten van het mooie Schotland en hebben zoveel mogelijk gedaan om de cultuur wat beter te leren kennen. Natuurlijk zijn er ook activiteiten ontplooid met betrekking tot het staats- en bestuursrecht. Om iedereen een proefje van de reis te geven, volgt hier een uiteenzetting van wat dag tot dag is beleefd. 

5G: Een ironische snelheidsstrijd

5G: Een ironische snelheidsstrijd

5G: Een ironische snelheidsstrijd  “Draadloze communicatie is niet langer slechts ‘nice to have’, maar inmiddels ‘need to have’.” Deze conclusie werd getrokken uit meerdere discussierondes die uiteindelijk leidden tot de Nota Frequentiebeleid 2016.1 Het citaat is...

Een dag in de praktijk

Een dag in de praktijk

De meeste rechtenstudenten zullen gedurende de studie een baan in een bepaald rechtsgebied aspireren. Een togaberoep staat hierbij hoog in de ranglijst. Maar hoe weet je precies wat deze praktijk inhoudt? Commissielid Chris van de Marckrant zoekt het uit en loopt een dag mee met een advocaat.